كند . و شرعا جايز نيست بيمار را رها كند . و اگر معلوم شود كه ضرر و عوارض وارده مستند به پزشك است ، وى مسئول خواهد بود . هر چند كه اگر تقصير نكرده باشد ؛ ظاهرا مسئول نباشد . به دليل : ما على المحسنين من سبيل ، و معتبرهء سكونى ، و صحيحهء حلبى « 1 » على الظاهر از اين صورت و امثال آن منصرف مىباشند ، و احوط اين است كه در چنين مواردى از حاكم شرع ، يا عدول مؤمنين استجازه شود . دارو و تحقيقات جديد سؤال 2071 : در اثر كشفيات و يا نتايج تحقيقات جديد ، در مورد جنبه‌هاى مختلف علوم پزشكى ، روشهاى تشخيصى يا درمانى جديد ، داروهاى متفاوت و جديد يا مواد غذايى مؤثر جديد ، براى انواع بيماريها پيشنهاد مىشود و بر عكس ، برخى روشها يا داروها يا مواد قبلى كاملا غير مؤثر ، مضر و بىفايده معرفى مىشوند . آيا پزشك در قبال عوارض يا هزينه‌هاى بيهوده ناشى از روشهايى كه در گذشته مطرح بوده‌اند ( اما كسى نمىدانسته كه آنها مضر يا بىفايده‌اند ، ولى همين روشها امروزه بىفايده يا مضر شناخته شده‌اند ) مسئول مىباشد ؟ جواب : مسئوليت تكليفى و شرعى ندارد و ضمان هم ، در صورتى كه از گفته كاشفين جديد ، يقين به مضرّ بودن داروهاى گذشته پيدا نشود ، ندارد . اما اگر فرضا دارو موجب ضرر مالى و يا جانى بيمار شده و بيمار فوت كرده ، در صورتى كه بدانند علّت آن همان داروها بوده و پزشك هم شرط عدم ضمان نكرده ، ظاهرا مسئول و مديون مىباشد . سؤال 2072 : با توجه به اينكه گروههاى بسيار زيادى در جهان مشغول تحقيق هستند و نتايج كار خود را دائما اعلام مىكنند ، و از طرفى افراد اين گروهها ممكن است برخى از لحاظ علمى ، برخى از لحاظ اخلاقى و صداقت و برخى از لحاظ هر دو مورد كاملا قابل تأييد نباشند ، ( به عبارت بهتر هيچ تضمينى نيست كه نتيجهء اعلام‌شدهء تحقيق با واقعيات كاملا منطبق باشد ) و از طرف ديگر هيچ مرجع واحدى ، در مورد تأييد يا ردّ تحقيقات وجود ندارد و يا اگر هم

--> ( 1 ) - ر . ك : ص 542 ، ذيل مسألهء 2040 .